පෙට්‍රෝලියම් දේශපාලනය

 

දර්ශන අශෝක කුමාර 

පෙට්‍රෝලියම්  දේශපාලනය (Petroleum politics) යනු අන්තර්ජාතික සම්බන්ධතා අධ්යරයනය තුළ දී නිරන්තරයෙන් කථා බහට ලක් වන මාතෘකාවකි. එබැවින් එය රාජ්යන තාන්ත්රි‍කකරණයේ එක්තරා පැතිකඩක් බවට පත් වී තිබේ. පෙට්‍රෝලියම්   දේශපාලනය පිළිබඳ කථිකාවත මූලික වශයෙන් ගොඩනැ‍ඟෙන්නේ 20 වැනි සියවසේ මුල් භාගයේ දී ය. විශේෂයෙන් මැදපෙරදිග කලාපය තුළ පෙට්‍රෝලියම්  කර්මාන්තය වර්ධනය වීමත් සමඟින් පෙට්රෝිලියම් දේශපාලනය යන අධ්යතයන පරාසය ද වර්ධනය වන්නට විය. 

ඛනිජ තෙල් නිසා ලෝක ඉතිහාසය වෙනස් වී ඇත. දරුණු යුද්ධ හට ගෙන ඇත. එනයින්, ඛනිජ තෙල් යනු තවදුරටත් සාමාන්යස භාණ්ඩයක් නොව දේශපාලනික භාණ්ඩයකි. භූදේශපාලනික ගැටුමකට (geopolitical battle) නිරන්තරයෙන් පණ පොවන්නකි. 

මිනිසුන් පෙට්‍රෝලියම්  භාවිත කිරීම අරඹන්නේ අද ඊයේ නොවේ. දැනට ඇති සාධක අනුව මීට වසර 5,000කට ඉහත දී ද පෙට්රෝඹලියම් භාවිත කර තිබේ. යුද්ධවල දී පෙට්රෝීලියම් භාවිත කර ඇත. එහෙත් පෙට්රෝතලියම් ලෝක ආර්ථි‍කයේ මේ සා ඉඩක් වෙන් කර ගන්නේ කාර්මික විප්ලවයෙන් පසුවයි. විශේෂයෙන් 20 වැනි සියවසේ දෙවැනි භාගයේ දී යි.

කාර්මිකකරණයේ ප්රයතිඵලයක් මේ වන විට වසරකට ලොව පුරා මිනිසුන් ඛනිජ තෙල් බැරල මිලියන 35,000කට වඩා භාවිත කරති. ලෝකයේ වැඩිම ඛනිජ තෙල් ප්රෝමාණයක් නිෂ්පාදනය කරන රට වන්නේ රුසියාවයි. දෙවැනි තැනට සෞදි අරාබිය සිටී. තුන් වැනි විශාලතම ඛනිජ තෙල් නිෂ්පාදකයා වන්නේ ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයයි. ඉරාකය, සිව්වැනි ස්ථානයේ සිටින අතර චීනය පස්වැනි ස්ථානයේ සිටී. 

ඛනිජ තෙල් පාදක කර ගත් දේශපාලනයේ නවතම කථාබහක් පසුගියදා ඇති වුණේ ඉරානයෙන්  තෙල් මිළ දී ගැනීම කප්පාදු කරන ලෙසට ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය සිය මිත්රෙ රටවලින් කළ ඉල්ලීමත් සමඟිනි. නොවැම්බර් මාසය වන විට එරටින් මිළ දී ගන්නා තෙල් සම්පූර්ණයෙන් නවතා දමන ලෙසයි ඇමරිකාව සිය මිතුරන්ගෙන් ඉල්ලා ඇත්තේ. ඉරානයේ ඛනිජ අපනයනය සම්බන්ධයෙන් මීට පෙර ද සම්බාධක පැවතිය ද එරට න්යනෂ්ටික වැඩපිළිවෙළ සම්බන්ධයෙන් ලෝක බලවතුන් සමඟ ඔබාමා පාලනය පැවති සමයේ දී ගිවිසුමක් අත්සන් කිරීමෙන් සම්බාධක බොහෝ දුරට ඉවත් කෙරිණ. 

එහෙත් නැවතත්, වත්මන් ඇමරිකා නායක ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප් පසුගිය දිනක කියා සිටියේ ඉරානය සමඟ ඇති කර ගත් ගිවිසුමින් ඉවත් වන බවයි. මෙම ගිවිසුම නිර්මාණය කිරීමේ මහමොළකරුවෙකු වූ හිටපු ඇමරිකා රාජ්යන ලේකම් ජෝන් කෙරී ව ද ට්ර ම්ප් විටින් විට උපහාසයට ලක් කළේය. 2015 වසරේ දී ඉරානයේ ටෙහෙරාන් නුවර දී අත්සන් තැබුණු මෙම ගිවිසුමේ පාර්ශ්වකරුවන් වූයේ ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය, චීනය, රුසියාව, ජර්මනිය, ප්රංනශය සහ මහා බ්රිේතාන්යයය යන රාජ්යුයනුයි. ඉරානය න්යාෂ්ටික බලයෙන් යුතු යුරේනියම් සඵලකරණය අත්හිටුවීමට මෙම ගිවිසුම යටතේ එකඟ වූ අතර ඒ අනුව එරටට එරෙහි සම්බාධක ද ඉවත් කිරීමට පියවර ගැණින. මේ අනුව, සත්යජ වශයෙන් ම ඉරානය තමන්ගේ න්යකෂ්ටික බලාගාර වසා දැමූ අතර අර්ධ වශයෙන් සඵලකරණයට ලක් කර තිබූ යුරේනියම් රුසියාවට යැවීය. අන්තර් ජාතික පරමාණුක බලශක්ති අධිකාරියේ නියෝජිතයන්ට ද බාධාවකින් තොරව ඉරානය තුළ ඇති න්යාෂ්ටික අඩෙවි නිරීක්ෂණය කිරීමේ අවස්ථාවක් සැලසිණ. 

ඉරානයේ දිගුකාලීන සතුරෙකු වන ඊශ්‍රායලය   විසින් පැහැදිලි ලෙස සනාථ නොකළ සාක්ෂි ඉදිරිපත් කරමින් පැවසුයේ ඉරානය රහසේ න්ය්ෂ්ටික අවි නිෂ්පාදනය කිරීමේ කාර්යය සිදු කරන බවයි. ඉරානය සහ ඊශ්‍රායලය   අතර පරසතුරුභාවය තවත් වර්ධනය වීමට හේතුවක් නම් ඉරානයේ හමුදා සිරියාවේ යුද කටයුතුවලට මැදිහත් වීමයි. ඊශ්රාහයලයේ ඊසාන දිග ප්රඉදේශවලට ආසන්න සිරියානු දේශසීමාවේ ඉරාන භටයන් සිටීම තමන්ගේ ජාතික ආරක්ෂාවට තර්ජනයක් වන බව ඊශ්රානයලය කල්පනා කළේය. 

ඊශ්‍රායලය   අගමැති බෙන්ජමින් නෙතන්යාහුගේ අදහස් ද ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප්ගේ  අදහස් සමඟ මනා ලෙස පෑහුණු අතර ඉරානයට එරෙහි ඇමරිකා ප්රරතිපත්තිය තවත් ශක්තිමත් විය. ඇමරිකා විදේශ ප්රතතිපත්තිය සකස් කිරීමේ දී බලයේ සිටින ජනාධිපතිවරයා කවුරුන් වුවත් ඊශ්රාරයලයේ මතය ඉතා වැදගත් වේ. ඊට හේතුව නම් ඇමරිකා එක්සත් ජනපද දේශපාලනය තුළ ඇති අතිප්රයබල යුදෙව් ශක්තියයි. මෙම යුදෙව් බලය පාදක කර ගනිමින් වරක් බෙන්ජමින් නෙතන්යාහු ඔබමා පාලනය පවතින සමයේ දී කොංග්ර සයට පැමිණ කොංග්රනසය තුළ දී ම ඇමරිකා එක්සත් ජනපද ආණ්ඩුව දැඩි ලෙස විවේචනය කළේය. 

මේ සියලු කරුණු මධ්ය යේ ඉරානයෙන් තෙල් ආනයනය කිරීම සීමා කරන ලෙසට ට්ර ම්ප් කළ දැනුම් දීමත් සමඟින් ලෝක වෙළෙඳපොළේ තෙල් මිල සියයට 3.91කින් ඉහළ ගියේය. ඉරාන තෙල් සීමා කිරීමත් සමඟ තමන්ට හිතවත් සෙසු අරාබි රටවලින් වැඩි වශයෙන් තෙල් නිෂ්පාදනය කරන්නැයි ට්රසම්ප් ඉල්ලීමක් ද කළේය. 

ඉරානයෙන් වැඩිම තෙල් ප්රරමාණය් මිළ දී ගන්නා රට වන්නේ චීනයයි. ඉන්දියාව දෙවැනි ස්ථානයේ ද චීනය තුන් වැනි ස්ථානයේ ද සිටී. ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය ඉරානයෙන් තෙල් මිළ දී ගන්නා ප්රැධාන රටවල් 10 අතරේ හෝ නැත. එහෙත් ඇමරිකාව මෙහි දී කරන්නේ ඉරානය සමඟ ගනුදෙනු කරන රටවල  සහ සමාගම්වලට ද එරෙහි ව සම්බාධක පැනවීමයි. 

එහෙත් ඉරානයට එරෙහි මෙවර සම්බාධකය පසුගිය සම්බාධකය මෙන් සාර්ථක වේ දැයි සැක සහිතය. කිසියම් රටක් ඛනිජ තෙල් අපනයනය කිරීමෙන් ලබන ආදායම හඳුන්වන නාමය වන්නේ පෙට්රොරඩොලර් (petrodollar) යන්නයි. මෙම පෙට්රො ඩොලර් පෙට්රොනයුවාන් (petro-yuan) බවට පත් වීමේ අවදානමක් ඇති බව ඇතැම් විශ්ලේෂකයෝ පවසති. යුවාන් යනු චීනයේ මුදල් ඒකකයි. ඇමරිකාව පවතින තෙල් අධිරාජ්යයය යම් අයුරකින් චීනය අතට ට්රකම්ප්ීගේ තීරණය ඔස්සේ පත් වීමේ හැකියාවක් ද ඇත. සම්බාධක පැනවුව ද චීනය ඉරානයෙන් තෙල් මිළ දී ගැනීම නවත්වන්නේ නැත. මේ නිසා ඩොලරය වෙනුවට චීනය යුවානය අන්තර්ජාතික වෙළෙඳාම සඳහා භාවිත කරන මුදල් ඒකකයක් බවට පරිවර්තනය වීමට පුළුවන.  මේ වන විටත් සාමාන්යේයෙන් දිනකට තෙල් බැරල් හයලක්ෂ පනස් පන් දහසක් පමණ චීනය ඉරානයෙන් ආනයනය කරයි. ට්රලම්ප්ගේ තර්ජනයෙන් පසු ඉරාන ධූත පිරිසක් චීනයේ සංචාරය කරමින් ඉල්ලා සිටියේ තමන්ගේ තෙල් වැඩි වශයෙන් මිළ දී ගන්නා ලෙසයි. ඔබාමා පාලනය යටතේ 2012 වසරේ සිට 2015 දක්වා ඉරානයට එරෙහි ව සම්බාධක පැවති අවස්ථාවේ දී ද චීනය ඉරානයේ තෙල් නිෂ්පාදනයෙන් අඩකට වඩා මිළ දී ගත්තේය. 

ඇමරිකාව ඉරාන තෙල් ආනයනය කරන ලෙස සිය හිතවතුන්ගෙන් ඉල්ලුව ද ඔවුන් සියලු දෙනා ද මෙවර ඇමරිකා තීරණයට එකඟ වේ යැයි සිතිය නොහැකිය. ඉරාන න්යලෂ්ටික ගිවිසුම අත්සන් කොට සම්බාධක ඉවත් කළ පසුගිය කාල සීමාව තුළ දී බොහෝ යුරෝපීය රටවල් ඉරානය සමඟ ද්විපාර්ශ්වික ගිවිසුම් අත්සන් තබා ඇති අතර ඒ මත ආර්ථික කටයුතු ආරම්භ කොට තිබේ. උදාහරණයක් ලෙස එක් ප්රංාශ සමාගමක් ඉරානයේ ඛනිජ තෙල් ක්ෂේත්ර යේ ඇමරිකා ඩොලර් බිලියන 5ක මුදලක් ආයෝජනය කර ඇත. බ්රිේටිෂ් පෙට්රෝාලියම් සමඟ ඉරාන තෙල් සමාගම් සමඟ හවුල් ව්යා්පාර ආරම්භ කර ඇත. 

නව සම්බාධකවලින් නව ගිවිසුම් සියල්ල කඩා කප්පල් වනු ඇත. කෝටි ප්ර කෝටි ගණනක යුරෝපීය ධනය අපතේ යනු ඇත. එයාර් බස් සමඟ ගුවන් යානා 100ක් ද බෝයිං සමාගම ගුවන්යානා 80ක් ද ඉරානයට අලෙවි කිරීමට අත්සන් තබා ඇත. මේ අනුව යුරෝපය ද මෙවර ඉරාන සම්බාධක සමඟ සියයට සියයක් එකඟ වන බවක් පෙනෙන්නට නැත්තේ යුරෝපා සංගමයේ බලධාරීන් මෑතක දී වරින් වර කළ ප්‍රකාශත් සමඟිනි.